Siostra Rozalia Sidełko z grupą dzieci z sierocińca, wśród nich są uratowane przed zagładą dzieci żydowskie. Fot. Vatican Media

Za ukrywanie Żydów w okupowanej przez Niemców Polsce w czasie II wojny światowej groziła śmierć z rąk hitlerowców. Mimo to kilka tysięcy sióstr zakonnych w całym kraju, a także księża i ojcowie zakonni, ukrywały tysiące dzieci i dorosłych, podejmując decyzje wymagające odwagi, roztropności i głębokiej wiary. 24 marca w Polsce obchodzony jest Narodowy Dzień Pamięci Polaków ratujących Żydów pod okupacją niemiecką.

Vatican News

Dzień pamięci i jego znaczenie

Data tego dnia nawiązuje do wydarzeń z 1944 roku w Markowej, gdzie niemieccy okupanci zamordowali rodzinę Ulmów – Józefa i Wiktorię oraz ich siedmioro dzieci, w tym jedno nienarodzone – wraz z ukrywanymi przez nich Żydami. Zbrodnia ta stała się jednym z najbardziej przejmujących symboli represji wobec osób niosących pomoc.

Dzisiejsze wspomnienie ma jednak szerszy wymiar. Obejmuje pamięć o tysiącach ludzi, którzy w realiach systemowego terroru podejmowali decyzje przekraczające zwykły odruch solidarności. Wymagały one nie tylko współczucia, ale także gotowości poniesienia śmierci za ukrywanych.

Zakonnice wobec realiów okupacji

Mimo zagrożenia życia wiele zgromadzeń żeńskich włączało się w działania ratunkowe ludności żydowskiej.

Siostra Eulalia Jadwiga Wismont, zasłużona w ratowaniu Żydów w czasie wojny

Siostry wykorzystywały codzienną działalność swoich domów zakonnych jako przestrzeń pomocy. Sierocińce, internaty i ochronki stawały się miejscami ukrycia, w których można było zapewnić minimum bezpieczeństwa. Pomoc wymagała nie tylko odwagi, lecz także umiejętności organizacyjnych, dyscypliny i absolutnej dyskrecji. Każdy błąd mógł oznaczać dekonspirację, a co za tym idzie – wyrok śmierci.

Świadectwo nazaretanek

Siostry Najświętszej Rodziny z Nazaretu w Warszawie, w domu przy ulicy Czerniakowskiej ukrywały żydowskie dziewczęta oraz prowadziły tajne nauczanie. Edukacja również była zakazana przez okupantów.

Wspólnotą kierowała siostra Eutalia Jadwiga Wismont, odpowiedzialna za funkcjonowanie placówki w warunkach okupacji. Jej decyzje dotyczyły nie tylko przyjęcia osób potrzebujących, ale także organizacji życia wspólnoty w taki sposób, aby nie wzbudzać podejrzeń.

Za ratowanie Żydów została pośmiertnie uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata przez Instytut Yad Vashem. W 2024 roku na budynku klasztoru odsłonięto tablicę upamiętniającą działalność sióstr w czasie wojny, przywracając pamięć o tej historii w przestrzeni miasta.

Matylda Getter i system wsparcia

Szeroką działalność prowadziło Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi.

Pod kierunkiem matki Matyldy Getter organizowano pomoc dla 750 osób a w tym ponad 500 dzieci żydowskich w Warszawie oraz w podwarszawskich miejscowościach.

Siostry tworzyły system wsparcia obejmujący nie tylko schronienie, lecz także zabezpieczenie tożsamości i długofalową opiekę. Wymagało to współpracy między placówkami oraz stałego przemieszczania dzieci w sytuacjach zagrożenia.

Matka Getter, również uhonorowana tytułem Sprawiedliwej wśród Narodów Świata, pozostaje jedną z najważniejszych postaci symbolizujących zaangażowanie zgromadzeń zakonnych w ratowanie Żydów.

Pomoc w całej okupowanej Polsce

Działania podejmowane w Warszawie były częścią szerszego zjawiska obejmującego cały kraj. W pomoc angażowały się także inne zgromadzenia, w tym Siostry Miłosierdzia, urszulanki, albertynki, sercanki i felicjanki.

W wielu miastach i mniejszych miejscowościach klasztory stawały się punktami schronienia oraz miejscami, gdzie można było uzyskać pomoc materialną i organizacyjną. Skala tej działalności była zróżnicowana, ale wspólnym mianownikiem pozostawała gotowość do działania mimo ryzyka.

Dwa tysiące sióstr

Według ustaleń badaczy w pomoc Żydom było zaangażowanych ponad dwa tysiące sióstr zakonnych z kilkudziesięciu zgromadzeń. Ich działalność miała charakter rozproszony, co utrudniało jej pełne udokumentowanie po wojnie.

Tworzona w ten sposób sieć ratunku nie miała jednej struktury, ale była oparta na zaufaniu, współpracy i szybkim reagowaniu na zmieniającą się sytuację. Dzięki temu możliwe było ukrywanie osób, które w innych warunkach nie miałyby szans na przeżycie.

Świadectwo, które pozostaje

Dzisiejsze upamiętnienie nie ogranicza się do przypomnienia faktów historycznych. Wskazuje na postawy, które rodziły się w sytuacjach granicznych i wymagały konsekwencji w działaniu.

Historia sióstr zakonnych pokazuje, jak miłość bliźniego może przyjmować formę konkretnych decyzji podejmowanych bez rozgłosu. To właśnie w takich wyborach ujawnia się jej najbardziej wymagający, a zarazem najpełniejszy wymiar.

Jak pomagało Żydom polskie duchowieństwo

W ramach prac Centrum Relacji Katolicko-Żydowskich KUL im. Abrahama J. Heschela została opublikowana pierwsza anglojęzyczna monografia na temat pomocy udzielanej Żydom podczas Holokaustu przez polskie duchowieństwo.

Dwutomową publikację wydaną przez Wydawnictwo KUL pt. „Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy” napisał mec. Ryszard Tyndorf. Jest ona dostępna online do bezpłatnego pobrania pod adresem: https://tiny.pl/s8xxn5vc.

Książka liczy ponad 1200 stron i zawiera głównie świadectwa uratowanych Żydów siostry zakonne i księży w Polsce podczas Holokaustu. Jest w niej indeks zawierający tysiące miejscowości i nazwisk osób uratowanych i ratujących.

Vatican News

Fot. Vatican Media